ابو سهل نوبختى باشد ارجح اين قول است كه در اوايل قرن سوم هجرى مىزيسته است . از آثار او كه هنوز باقى است كتاب ياقوت او در علم كلام است كه دانشمندان پس از او عنايت بسيارى به شرح و حاشيه نوشتن بر آن نشان داده و شرحهاى متعددى بر آن نوشته‌اند . از جملهء آنها انوار الملكوت فى شرح الياقوت از علامهء حلى است . صاحب اعيان الشيعة يك نسخهء خطى از اين شرح را كه در عصر علامهء حلى نوشته شده بوده ديده است و تاريخ كتابت آن روز شنبه 27 شوال سال 732 هجرى است . اين نسخه در جبل عامل پيدا شده است و شرح ديگر آن به نام فص الياقوت از ابن ابى الحديد شارح نهج البلاغة است . سيد عبد المطلب ابن الاعرج معروف به سيد عميدى خواهرزادهء علامهء حلى نيز بر آن شرحى نوشته ، همچنين شيخ احمد بن حسين عودى عاملى آن را به نظم درآورده است . « 1 » ديگر از آثار ابراهيم نوبختى كتاب الابتهاج است كه مصنف در كتاب ياقوت در ضمن بيان يكى از عقايد خود مىنويسد : « در اين موضوع كتابى به نام الابتهاج نوشته‌ام . » تهرانى در الذريعة اين كتاب را به نام الابتهاج فى اثبات اللذة العقلية للّه تعالى نام برده است و گويد مؤلف يعنى ابراهيم نوبختى مسئلهء علم بارى تعالى را در كتاب ياقوت خود « 2 » بدين كتاب حواله كرده است . ولى مدارك كافى در دست نداريم تا از طرز فكر او آگاه شويم و خطوط مشخص فرهنگ و روش كلامى او را دريابيم . فقط به چند عقيده از او ، در ضمن مطالبى ديگر اشاره شده است كه نمايندهء شخصيت علمى و نشان‌دهندهء امكانات وسيع فكرى اوست و همين چند رأى اندازهء ژرف‌بينى و آزادى فكرى او را مىرساند . [ برخى از آن آراء و عقايد وى ] برخى از آن آراء و عقايد عبارتند از : 1 - اعتقاد به وجوب اصلح در دنيا ، به اين كيفيت كه اگر خداى متعال بداند كه چون روزى كسى را فراخ كند او از آن بهره‌مند مىشود و ضررى ازآن‌جهت به او نمىرسد و به ديگرى هم ضررى نمىرساند و مفسده‌اى به بار نمىآورد و قبحى در آن راه نمىيابد ، در اين صورت بر خدا واجب است آن مقدار روزى را به او بدهد . ابو القاسم بلخى معتزلى و ساير معتزلهء بغداد نيز با او هم‌عقيده هستند بر خلاف بصريان اعم از اشاعره و معتزله و جمهور علماى اماميه كه به عدم وجوب آن قايلند . « 3 » 2 - اعتقاد به عصمت ، و آن را چنين تعريف كرده است : « عصمت لطف الهى است كه اشخاص معصوم را از ارتكاب كارهاى قبيح باز مىدارد ولى اين منع و بازداشتن از نوع

--> ( 1 ) - تأسيس الشيعة ، ص 365 ( 2 ) - الذريعة ، ج 1 ، ص 62 ( 3 ) - اوائل المقالات ، ص 62 - 63 به نقل از كتاب الياقوت .